Làng ung thư Thạch Sơn: Từ ám ảnh quá khứ đến hồi sinh mạnh mẽ

Trong lịch sử phát triển công nghiệp và tiểu thủ công nghiệp, không ít khu vực đã phải đối mặt với những hệ lụy nặng nề về môi trường. Xã Thạch Sơn, huyện Lâm Thao, tỉnh Phú Thọ từng là một minh chứng điển hình, khi nơi đây mang trong mình biệt danh đầy ám ảnh: “làng ung thư”. Nhưng câu chuyện về Thạch Sơn không chỉ dừng lại ở quá khứ đau thương, mà còn là hành trình đầy nghị lực vươn lên, hồi sinh và xây dựng một tương lai xanh, sạch, đẹp.

Nguyên nhân nào dẫn đến biệt danh 'làng ung thư' Thạch Sơn

Những năm đầu thế kỷ 21, Thạch Sơn đối diện với bức tranh môi trường ảm đạm. Sự phát triển công nghiệp và tiểu thủ công nghiệp ồ ạt nhưng thiếu quy hoạch và kiểm soát đã để lại những hậu quả nghiêm trọng. Cụ thể, hơn 80 lò gạch thủ công xen kẽ trong khu dân cư là nguồn phát thải khói bụi, khí độc hại dày đặc, ảnh hưởng trực tiếp đến bầu không khí và sức khỏe người dân. Theo thống kê từ năm 1995 đến năm 2005, xã đã ghi nhận tới 137 trường hợp tử vong vì ung thư, một con số đáng báo động, khiến Thạch Sơn trở thành tâm điểm trên các phương tiện truyền thông đại chúng.

Tác động của ô nhiễm công nghiệp và làng nghề

Không chỉ riêng các lò gạch thủ công, các nhà máy công nghiệp hình thành từ những thập niên 60 của thế kỷ trước với công nghệ lạc hậu cũng góp phần không nhỏ vào tình trạng ô nhiễm. Các kết quả khảo sát của Bộ Tài nguyên và Môi trường vào đầu năm 2006 đã chỉ ra rằng, không khí tại Thạch Sơn bị đầu độc bởi các loại khí thải công nghiệp như SO2, SO3, chì, H2S, NH3, HCl, HF, NO2… với hàm lượng vượt xa tiêu chuẩn cho phép. Bên cạnh đó, nguồn nước mặt và nước ngầm cũng bị ô nhiễm nặng nề bởi các kim loại nặng có khả năng gây ung thư cao như asen, chì, đồng, sắt, măngan, cùng với hàm lượng NH4+ cao. Hai doanh nghiệp lớn nằm trên địa bàn xã là Công ty Cổ phần Supe phốt phát và Hóa chất Lâm Thao, Công ty Cổ phần Pin Ắc quy Vĩnh Phú, cũng nằm trong danh sách 15 cơ sở gây ô nhiễm môi trường nặng nề nhất thời điểm đó.

Ông Trần Văn Nhân, một người dân sống tại khu 1, xã Thạch Sơn, đã không khỏi rùng mình khi nhớ lại: “Hồi đó, thở cũng thấy sợ, uống nước cũng thấy sợ, đến cả rau, cả cá ngoài đồng người ta cũng xác định nhiễm phóng xạ nặng nề, cái gì cũng ô nhiễm. Thế rồi, hết người này đến người kia bị ung thư rồi chết, Thạch Sơn từng giống như một vùng đất chết”. Những lời chia sẻ này khắc họa rõ nét nỗi ám ảnh và sự tuyệt vọng mà người dân nơi đây đã phải gánh chịu.

Nỗ lực hồi sinh vùng đất 'làng ung thư'

Đối mặt với thực trạng đáng báo động, Thạch Sơn đã không ngừng nỗ lực để thay đổi và tìm lại sự sống cho chính mình. Với phương châm “sống xanh – sạch – đẹp – bình yên”, địa phương đã triển khai nhiều giải pháp đồng bộ, huy động sức mạnh tổng hợp từ chính quyền, người dân và doanh nghiệp.

Chính sách thu gom và xử lý rác thải

Nghị quyết số 89 năm 2011 của HĐND huyện Lâm Thao về thu gom, vận chuyển và xử lý rác thải sinh hoạt đã trở thành kim chỉ nam cho công cuộc cải thiện môi trường. Ngày nay, mọi đường làng, ngõ xóm của Thạch Sơn đều có rãnh thoát nước, mặt đường được bê tông hóa sạch sẽ. Tình trạng rác thải bừa bãi, túi ni lon, bao bì thuốc bảo vệ thực vật tràn lan đã dần biến mất. Các tổ thu gom rác hoạt động hiệu quả, đưa rác thải về Khu chế biến xử lý chất thải tập trung tại thành phố Việt Trì.

Chuyển đổi công nghệ sản xuất và di dời lò gạch

Một trong những bước chuyển mình mạnh mẽ nhất của Thạch Sơn là việc thay đổi hình thức sản xuất. 89 lò gạch thủ công, từng là biểu tượng của ô nhiễm, đã được di dời và quy hoạch cách biệt với khu dân cư. Thay vào đó là 28 lò gạch liên hoàn áp dụng công nghệ tiên tiến của Trường Đại học Bách khoa Hà Nội, giúp giảm thiểu đáng kể lượng khí thải độc hại. Chủ tịch UBND xã Thạch Sơn Nguyễn Văn Thắng nhấn mạnh: “Hậu quả tai hại của ô nhiễm môi trường ai cũng thấu hiểu. Nếu không làm theo Nghị quyết này thì sẽ ảnh hưởng đến sức khỏe của cả thế hệ mai sau. Nên từ cán bộ đảng viên đến người dân đều tự giác thực hiện”. Ngay từ năm 2008, các chủ lò gạch đã tự giác ngừng hoạt động, chuyển đổi nghề hoặc đầu tư công nghệ mới.

Huy động nguồn lực xây dựng hạ tầng

Ngoài nguồn vốn Nhà nước hỗ trợ 30 tỷ đồng xây dựng Nhà máy nước và hệ thống cung cấp nước sạch đến từng hộ gia đình, người dân Thạch Sơn còn tự nguyện đóng góp xây dựng hệ thống thoát nước thải tập trung. Các khu dân cư đều đặn tham gia vệ sinh môi trường định kỳ, thể hiện ý thức cộng đồng cao trong việc bảo vệ không gian sống.

Doanh nghiệp chung tay bảo vệ môi trường

Không chỉ người dân, các doanh nghiệp đóng trên địa bàn cũng đã có những đóng góp quan trọng trong công cuộc giảm thiểu ô nhiễm môi trường. Áp lực từ dư luận xã hội và nhận thức về phát triển bền vững đã thúc đẩy các công ty, đặc biệt là những đơn vị từng gây ô nhiễm nặng nề như Công ty Cổ phần Supe phốt phát và Hóa chất Lâm Thao, Công ty Cổ phần Pin Ắc quy Vĩnh Phú, có những cải tiến trong công nghệ sản xuất và quy trình xử lý chất thải. Sự chung tay này không chỉ giúp cải thiện môi trường mà còn góp phần nâng cao uy tín và vị thế của các doanh nghiệp trong mắt cộng đồng.

Câu chuyện của làng Thạch Sơn là minh chứng sống động cho thấy, khi có sự đồng lòng, quyết tâm và áp dụng các giải pháp khoa học, con người hoàn toàn có thể khắc phục những hậu quả nặng nề của ô nhiễm môi trường, hồi sinh những vùng đất tưởng chừng đã chết và kiến tạo nên một cuộc sống tốt đẹp hơn cho thế hệ hiện tại và tương lai.

Tương lai và định hướng phát triển bền vững cho Thạch Sơn

Với những thành tựu đã đạt được, Thạch Sơn đang từng bước xây dựng một hình ảnh mới – một địa phương phát triển kinh tế gắn liền với bảo vệ môi trường. Các hoạt động sản xuất kinh doanh sẽ tiếp tục được quy hoạch theo hướng công nghệ xanh, giảm thiểu tối đa tác động tiêu cực đến môi trường. Bên cạnh đó, công tác giáo dục ý thức bảo vệ môi trường cho thế hệ trẻ sẽ được đẩy mạnh, đảm bảo rằng những bài học từ quá khứ sẽ không bao giờ bị lãng quên. Mục tiêu là xây dựng một Thạch Sơn không chỉ trong lành về môi trường mà còn giàu đẹp về kinh tế, văn hóa, trở thành điểm sáng về phát triển bền vững.